penelope’nin düşü

   psikanaliz

Bir gündüz düşünden (düşlemden) yola çıkıyorum: 3000 yıllık bir zaman dilimini, dil ve kültür farkını ortadan kaldıran bir düşlem. Penelope ile uzun sayılmayacak bir terapi küründeyim ve bir gün seansta bana Homeros’un aktardığı meşhur rüyasını anlatıyor.[1] Freud düşlerin temelde düşlemlerden farklı bir şey olmadığını söylemişti.[2] O halde düşlemim başkasının düşünün bende tetiklediği bir düş olarak değerlendirilebilir. Daha doğrusu başkasının düşü üzerine düşlenmiş bir düşün bende yarattığı düşlem. Kimin düşü-düşlemi olduğu, kimin anlatıp kimin dinlediği önemini yitiriyor ama yine de ben seansın ve yazının sorumluluğunu üzerime alıyorum.

Düşe geçmeden önce onun hakkında bilgi vermeliyim. Freud hastamız hakkında yeterli bilgi sahibi olmadan düş çalışmasına çok güvenmememiz konusunda bizi örtük olarak uyarmıştı.[3] Sizin öğrenebileceklerinizden fazlasını bilmiyorum. Bir süredir onunla mesaim olduğu için bir miktar fazlasını seziyor olabilirim, ama bütün hikayesine vakıf değilim…  

Penelope kırklı yaşlarının başında, kederli bir karasızlıkla başvurdu terapiye. Ödünç alınmış bir “kredemnon” (örtü) gibi arkasına saklandığı emanet bir telaşı da vardı. Yüzünde beliren birkaç çizginin derinliğinden yıllardır acı çektiği anlaşılıyordu. Kaşlarını çatmaktan kırışan alnı, sürekli düşünceliymiş gibi bir ifade miras bırakmıştı. O kadar sık kendi içine gömülüyordu ki karar vermek ve yas tutmak için değil, başkalarından kaçmak için seanslara geldiğini düşünüyordum. İstikrarlı bir suskunluğu vardı. Seanslarda bazen ben de onun gibi yalnız hissediyor, sadece kendisiyle değil benimle de konuşması için onu teşvik ediyordum.

Penelope yaklaşık 20 yıl önce, babasının razı gelmemesine rağmen, Odysseus’la aşk evliliği yapmıştı. Eşi gücü ve mevkisi olan, zeki, cesur, canlı ve kurnaz bir adamdı; en azından onu böyle hatırladığını söyledi. Mutlu evliliklerinin ilk ve tek meyvesi (Telemakhos) henüz kundaktayken, kocası hiç de gitmek istemediği bir savaşa katılmak zorunda kalmıştı. Savaş 10 yıl sürmüş, zafer kazanılmış, Odysseus bu savaştan sağ salim çıkıp evine doğru yola çıkmıştı. Buraya kadar olan kısım çok sayıda şahitle doğrulanmıştı. Ancak bir 10 yıl daha geçmesine rağmen ne evine dönmüştü ne de başka bir yerde görülmüştü. Adeta sırra kadem basmış, Odysseus’a dair, Penelope’nin de nasibini aldığı onlarca dedikodu, efsane uydurulmuştu. 

İlk 10 yıl, her gün onun ölüm haberini alacağı endişesiyle yaşamış, çocuğunu babasız büyütmüştü. Nihayet savaş bitip iyi haber gelince canlanmış, umutla kavuşmayı beklemişti. Fakat aradan yıllar geçmesine rağmen Odysseus eve dönmeyince artık ne için endişelenmesi, üzülmesi gerektiğini bilemez hale gelmişti. Bir yandan ona güveniyor, bir gün çıkıp geleceğini umuyor, öte yandan derin bir hüzne ve karamsarlığa kapılıyordu. İçinde bazen Odysseus’a bazen kendisine, bazen de kime yöneldiğini bilmediği kor bir öfke sönmeden yanıyordu. Savaş bitince herkes tekrar düzen kurmak için sabırsızlanmaya başladı. Ölen ölmüş, kalan kalmıştı. Odysseus dışında…

Penelope ilk seansımıza elinde keten bir kumaş ve ince bir şişle geldi. Seanslarda nakış yapıp yapamayacağını sordu. Doğrusu ne diyeceğimi bilemedim, çünkü bu bana yönlendirilmiş bir sorudan çok reddedemeyeceğim bir talep gibiydi. Elinde tuttuğu şeyi bırakmaya hiç de niyeti yoktu. Bunları düşünürken “Bakalım” deyiverdim.

Sonraki seanslarda bütün gün ölüm döşeğindeki kayınpederi (Laertes) için kefen dokuduğunu, gece herkes uyuyunca tekrar geri söktüğünü öğrenecektim. Son üç yıldır taliplerinin taşkınlığı, ailesinin baskısı artmıştı. Penelope Laertes’in durumunu bahane gösteriyordu ama artık hayata dönüp, somut gerçeklerle ve sorunlarla ilgilenmesi gerekiyordu. Oğlu babasının yerine geçemeyecek kadar çocuk, söz dinlemeyecek kadar büyüktü. Babası hem yaslanamayacağı hem de aşamayacağı, ancak çevresinden dolanabileceği devasa bir kaya gibi karşısına dikilmişti. Bir kıvılcım Penolope’nin çevresindeki herkesi yakacak büyük bir yangına dönüşebilirdi. Ama Penelope’yi dokuma dışında hiçbir şey harekete geçemiyor, hatta adeta zamanı durdurmak, dondurmak istiyordu. Gündüz dokuduğu, gece söktüğü kefen, eşinin bedenini temsil ediyor gibiydi. Her gün Odysseus’u öldürüyor, geceleri tekrar diriltiyordu. Kefen dokuma bir yineleme zorlantısıydı. 

Kürün başlarında suskundu: ya kendi kendine konuşuyor ya da sanki duyacakmış gibi Odysseus’a, ardından gittikçe kaçan bir hayalete sesleniyordu. Bazen Odysseus’un kurnaz bir plan yaptığını, aylak aylak dünyayı dolaşıp zevklerine kandığını, bir gün hiçbir şey olmamış gibi çıkıp geleceğini düşünüyor, hiddetleniyordu. Onu affedebilir miydi? Gelen kişi Odysseus, bulduğu Penelope olur muydu? Gittiğinde genç bir kadındı, şimdi yaşlanmıştı.[4] Birbirlerini tekrar sevebilirler miydi? Ya ölmüşse, cansız bedeni denizin kör karanlığında lime lime olduysa? Kendini affedebilir miydi? Neyi bekliyordu, ne kadar daha beklemeliydi? Sabrının kör bir inada döndüğünü düşünüyordu. 

Bir dönem sonra artık bir karar vermesi gerektiğini söyledi. Tükenmişti. Vazgeçemediği yaşamı gözlerinin önünde elinden alınıyor, talan ediliyor, direndikçe onun yerine inisiyatif almak isteyenlerin sayısı artıyordu. Dillere destan sadakati ve iffeti haset uyandırmaya başlamıştı. Dört bir yandan kuşatılmıştı, şehrin anahtarını vermek için birini seçerse hiç değilse oğlunu kurtarabilirdi. Üstelik Telemakhos da artık babasından vazgeçmiş, kendi ikbalini düşünmeye başlamıştı. Kaçmak ya da ölmek çözüm olsa gözünü kırpmadan yapardı. Laertes ölmek üzereydi, Odysseus muhtemelen ölmüştü, bir başka kaybı göze alamazdı.

İkamet etmesinin artık mümkün olmadığı bu kavşakta düşünü anlattı bana Penelope. Seanstan bir gün önce bu düşü görmüş, sabah uyanınca önce sarayını ziyaret eden esrarengiz dilenciye anlatmış, yorumundan emin olmayınca seansa getirmişti. Bundan sonrasını aklımda-düşlemimde kaldığı biçimiyle diyalog olarak aktaracağım.

…

Penelope (P): Bu düş hangi eşikten geçti bilmiyorum.* Aldatan bir düş mü kehanet mi emin değilim…

Terapist (T): Emin olamaman düşle mi ilgili, emin değilim. Üstelik düşler tam da belirsizlikleriyle düşünsel oyunlar oynayabildiğimizde bize bir şey anlatırlar.

P: Anlamadım?

T: Düşler hakikati aldatmacalarla hem gizler hem de işaret ederler. Yani iki ayrı düş yoktur, düşler senin ayırmaya çalıştığın iki şeyi bir arada içerirler. Düşünü özgürce konuşabilirsek kendini duyabilir, hakikatini bulabilirsin.

P: Başka bir alemden gelmiyor mu düşler?

T: Senin içindeki bir alemden, bildiğini bilmediğin[5] bir yerden geliyor, diyebiliriz. 

Bir sessizlik oldu. Söylediklerim ilgisini çekmiş ama kafasını karıştırmıştı.

T: Merak ettim, düşünü ayrıntılarıyla anlatır mısın?

P: Rüyamda kazlarımı izliyordum. Bahçede baktığımız yaklaşık 20 kazımız var. Onların su teknesinden çıkıp yemlenmelerini, birbirlerine sataşmalarını, cilveleşmelerini… Sonra birden dağdan kanca gagalı bir kartal geldi. Kanatları açıkken hem ürkütücü hem de ihtişamlı görünüyordu. Tek tek bütün kazların boynunu kırdı. Çok korkmuş ve üzülmüştüm. Hüngür hüngür ağlamaya başladım. Rüyamda tabi… Kadınlar etrafıma toplandı, beni teselli etmeye çalıştılar. Birden dağ kartalı tekrar geldi ve bir kirişe kondu. Maksatlı gibiydi, gözlerini üzerime dikti, gagasını açıp insan gibi konuşmaya başladı: Kazların taliplerim, kendisinin, yani kartalın, Odysseus olduğunu, rüyamın Odysseus’un gelip beni kurtaracağını, kavuşacağımızı haber verdiğini söyledi. Sonra uyandım…

Düş oldukça canlıydı. Sabah önce kendine, sonra yaşlı dilenciye, en son bana anlatmasına rağmen Penelope üzerindeki etkisi devam ediyordu. Uyanınca şaşkın hissetmiş, düşün sahte mi gerçek mi olduğunu merak etmişti. Benden de kartalın (yani Odysseus’un) ve dilencinin yorumunu doğrulamamı istiyor gibiydi. İçinde salt bu istek olsa bana neşeyle anlatabilirdi rüyayı. Düş imge ve düşüncülerini hepimiz gibi kurgulamış,[6] bir hikâye yaratmıştı.[7] Bir başkasına anlatması ikinci, bana anlatması üçüncü kurguydu. 

T: Anladığım kadarıyla rüyanın içinde rüyada olduğunu hissediyorsun.

P: Evet, kartal tekrar gelmeden önce. Ağladığım ve diğer kadınların yanıma geldiği yerde. 

T: İlginç, kartalın geldiği yerde değil, öncesinde… Peki, dün nasıl bir gündü. Bu düşü tetikleyecek bir şey var mı dünden aklında?

P: Sıradan bir gündü. Sadece artık karar vermem gerektiğine karar vermeye çalıştım. Salonum taliplerimle dolup taşmıştı yine, oğlum birkaç gündür küs bana. Dün pek dokumadım, gece sökmedim de ama uzun uzun baktım kefene. Kimin için diktiğimi karıştırdım… A, şimdi hatırladım, bir ara mum ışığından yansıyıp kumaşa düşen gölgeleri bir şeylere benzetmeye çalıştım ve bir kuş gagası gördüm sanki. Rüyamdaki gibi büyük bir kuş değildi… Akşam yemekte oğlak vardı, sevmediğim halde bütün koymuşlardı masaya, sadece kafası yoktu. İştahsızdım, hiçbir şey yemedim. Bir kadeh şarap içtim ve azıcık arpa ekmeği yedim. Sonra odama çekildim ve uyudum.[8]

T: Yatmadan önce neler geçti zihninden?

P: Artık vaktimin kalmadığını, daha doğrusu ikimizin vaktinin kalmadığını düşündüm. Bir ara salondan, kahkahalarla karışık bağrışmalar geldi.[9] Odysseus da geç saate kadar eğlenirdi, onu düşündüm… Sanırım bu kadar, sonra dalmışım.

T: Rüya uyandırdı mı, sabah mı hatırladın?

P: Sabah hatırladım. Sen düşlerimi yazabileceğimi söylemiştin. Üşendim, ama yaşlı dilenciye anlatınca unutmamış oldum.

T: Düş günümüzde geçiyor sanırım. Sen şimdiki yaşında mısın, bahçe, kazlar şimdiki hayatındaki gibi mi?

P: Evet, kazlarım var. Çok seviyorum onları izlemeyi. Bahçe şimdiki bahçem; çevreme toplananlar saraydakiler. Kartal görmedim hiç bu kadar yakından… A, bir şey daha hatırladım şimdi. Odysseus’un bir kılıcında, Leartes’in hediyesiydi, kartal işlemesi vardı…[10] Bir de yanlış hatırlamıyorsam Telemakhos… Hani benden habersiz, yanına birkaç adamımızı alıp, babasını aramaya çıktı demiştim. Sparta’dan dönerken, beyaz bir kazı yakalayıp havalanan bir kartal gördüğünü anlatmıştı.[11] Helene bunu babasının yakında geleceğine yormuştu…

Düş malzemesi zenginleşiyordu, düşün açık içeriği netleşmeye başlıyordu. Ancak benim için önemli olan yapabilirsek, gizil içeriğe[12] ulaşmaktı.

T: Anladım. Baştan başlayıp tek tek ilerleyelim. Rüyanın ilk sahnesinde kazlarını izliyorsun ve mutlusun…

P: Evet, güneşli güzel bir gün. Üzerimde beyaz bir elbise var. Her şey yolunda gibi. Mutlu muyum bilmiyorum ama huzurluyum.

T: Kazlar koruyan, sahiplenen ve çoğu zaman tek eşli hayvanlar bildiğim kadarıyla.

P: Evet

T: Sonra birden vahşi ve yırtıcı bir kuş geliyor…

P: Kanca gagalı dağ kartalı, boz renk. Kazların arasına dalıveriyor. Çığırıp kovmaya çalışıyorlar ama kartal tek tek hepsini öldürüyor.

T: Sanki avlanmak için değil, katletmek için öldürüyor kartal. Bu kadar kazı öldürmesi, sen dahil kimsenin hiçbir şey yapamaması da ilginç…

P: Doğru, bakakalıyorum, bir şey yapamıyorum, yardım da isteyemiyorum. Sanki çok hızlı olup bitiveriyor her şey… Bir ara ayaklarıma baktığımı hatırladım. Ayağımda sandaletlerim yoktu.[13]

T: Ne çağrıştırdı bu sana? Rüyanda bir düşünce veya duygu var mı bu imajla ilgili.

P: Yok, saçma geldi şimdi.

Kısa bir sessizlik oldu. Çıplaklık, savunmasız bir çıplaklık aklıma gelen ilk şey oldu ama emin olamadım. Ben de sustum. Penelope kazları düşünüyormuş.

T: Belki de 20 yıldır koruduğum, sadık kaldığım hayali aileydi kazlar. Öldürülen, parçalanan, elimden alınan… Sonra büyük bir acı, içim yanıyor, haykırarak ağlıyorum. Kadınlar etrafıma toplanıyor.

Penelope bana savaştan dönenlerin etrafında toplanan ilgili kalabalığı, eşlerinin mutluluğunu anlatmıştı. Kıskanmıştı elbette. Sanki düşünde bir savaş meydanını canlandırmıştı. Bütün kadınlar onunla birlikte ağlıyordu. Bu sahnenin hızı, net olmaması, bazı ayrıntılarla bölünmesi dikkatimi çekmişti. O yüzden ikici sahneye hemen geçmek istemedim.

T: Kadınların başına üşüşmesinden önceki son sahneyi anlatabilir misin?

P: Yerde cansız yatan kazlar, kan… Rüzgarla titreşen ölü tüyler. Sanki… Sanki can çekişen birkaç kaz var gibi. Evet var… Vahşet, sessizlik… Ben ağlayıp, haykırınca kaçıyor kartal.[14] O gidince sessizlik de vahşet de büyüyor.

Sahne gözümde canlanmıştı. Troya’daki vahşeti düşündüm. Yıllar süren kuşatma, açlık, soğuk, yalnızlık. Adına zafer denen kıyım. Ağlayan çocuklar, kadınlar. Ölüler, yaralılar. Bir şehrin, medeniyetin yerle bir edilmesi…

Seansa geri döndüğümde kaldığımızı yeri hatırlamam ve hatırlatmam gerektiğini hissetmiştim. Penelope de baş örtüsünün uçlarını kıvırıyordu, dalmıştı.

T: Kadınlar yanına geldi. Tanıdığın biri var mıydı? Ne yaptı kadınlar?

P: Teselli ettiler, o kadar… Sanki içlerinden birinin, en yaşlı olanın yüzü Laertes’e benziyordu. Kırış kırış, hastalıklı. Yine de bakışları hep üzerimdeydi. Kartal tekrar gelince korkmayan, şaşırmayan ve bana bakmaya devam eden tek kişi oydu. Donuktu bakışları, donuk ve sabit.[15]

T: Bu sana ne çağrıştırıyor?

P: Ölüm. 

Gözünden birkaç damla yaş aktı. Laertes’i seviyordu. Penelope için daha şefkatli ve anlayışlı bir baba muadiliydi. Onun ölümü kalan tek yoldaşının da ölümü demekti. Odysseus’un da.

T: Başka, biraz daha düşünelim mi? Başka neler geliyor aklına?

P: Sevgi… Ve… Ve çaresizlik! Hepsinin sebebi sevgi değil mi? Kederin, korkunun, çaresizliğin, hepsi kahrolası sevgi yüzünden değil mi? Ama sevgi… Sevgi soğur mu, donar mı, sıcacık değil midir?

Sustum, sustuk. Sakin akan bir dere gibi ağlamaya başladı. Elindeki ketene işlediği gemi figürü bitmek üzereydi. Bezi avuçlarının içine aldı, sıkıp buruşturdu ve oturduğu koltuğun kenarına koydu. Keten yavaşça gerildi, kıvrımları uzadı ve nihayet hareketsiz kaldı. Neredeyse iki büklüm olacak kadar öne eğildi Penelope. Uzun süre bakışlarını yerden kaldırmadı.

T: Sonra kartal tekrar geldi.

P: Evet. 

T: İnsan gibi konuşup düşü yorumladı. 

P: Evet

T: Kendisinin kartal, kazların da taliplerin olduğunu söyledi. 

P: Evet.

T: O an ne hissettin ne düşündün rüyada?

P: Hiçbir şey. Üzgündüm, şimdiki gibi. Kartal gelince korkmuş, bir hayvanın konuşmasına şaşırmıştım ama söylediklerine değil. Sesi garipti sanki, Odysseus’un sesi değildi.  Sustum, ağlamam durdu en azından.

T: Zaten düş gördüğünün farkındaydın ve düşün içindeki kartal düşü yorumladı. Ne kadar ilginç olsa da duydukların rüyanda bir etki yaratmamış gibi. Uyanınca ilk sahnenin içeriğinden çok, ikinci sahnedeki düş yorumuyla ilgilenmişsin.

P: Hı hı…

Biraz sessizlik iyi olacaktı. Ben de o da düş içeriği ile baş başa kaldık. En belirgin tezat sevdiği kazların nefret ettiği talipleri olmasıydı. Onların ölümüne sevinmediği gibi, kartalın yorumuyla da umutlanmamıştı.[16] Hatta bu keskin yorum onu daha çok şüpheye düşürmüş gibiydi. Taliplerinin ilgisinin verdiği bir doyumu ya da aralarından birine yönelik bastırılmış bir arzuyu gösterebilirdi bu tersine çevirme… 

Kür boyunca yasına eşlik etmiştim: yaşanmamış gençliğin, olası güzel günlerin kaybına, kendini tanıyamamasına, üzerine biçilmiş rollere isyan edememesine, hayatı üzerindeki ipoteğe; güzelliğini ve zekasını hayatı durdurmak, arzularını uyutmak için harcamasına, zamanın kum saatini Odysseus’un gelişine kurmasına; beklemesine, bitmeyen beklemesine…

T: Eğer düşler benim iddia ettiğim gibi iç dünyandan sana mesajlar getiriyorsa, bu düş sana, senin için ne anlatıyor olabilir?

P: Bilemiyorum, oldukça karışık. Sana anlatmadan önce tek bir anlamı vardı: Odysseus’un geleceği ve tekrar ailecek bir arada olacağımız. Ben bunun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini bilemiyordum, emin olmadığım düşün anlamı değildi. Şimdi daha karışık… Sen ne düşündün, nasıl yorumladın?

Kendi yorumumu anlatmak için erkendi. Sanki gerek de yoktu. Rüya içeriğini toparladım.

T: Rüyandaki yorum, kartalın eşin olduğu, taliplerinin kaz. Ama aslında kazlarını seviyorsun ve canın çok yanıyor onlar katledilince. Bir kıyım var, ağıt yakanlar var. Sonra bir mucize var, konuşan bir kartalla karşılaşıyorsun, sana bir müjde veriyor ama buna da sevinmiyorsun.

P: Yaklaşık 20 kazım var demiştim… Yirmi yıl oldu Odysseus gideli ne eksik ne fazla. Belki de acımasızca geçen, yaşanmamış yirmi yıldır o kazların anlamı.[17] Tek tek her yılımın yaşamadan geçip gitmesi, gençliğimin yitimi… Elim kolum bağlı, çaresizce izlememdir olanı biteni…

Derin bir nefes aldı, gözyaşlarını sildi. Öfkesiyle güçlenmiş, yüzündeki çizgiler gerilip, dile gelmişti adeta… 

O kadar bıktım ki savaştan, kahramanlık hikayelerinden. Beklemekten. Odysseus’un akıbeti belirsizliğini korudukça savaş bitmiyor, efsaneler, dedikodular da. Her koşulda kadınlar ağlıyor, sonrasında sevinseler de. Bunca yıkımın ölümün üstüne; bunca yılın ardından yeni bir yaşam kurmak mümkün mü? Öyle bir gücüm, isteğim var mı? Eski hayatımı mı istiyorum, yeni bir hayat mı? Hiçbirini mi? Emin değilim… Ne kadar çok emin değilim, dedim.

T: Emin olmadığın en başta ne istediğin, kendi geleceğin, hayatın. Eşin dönse de dönmese de. Doğru mu anladım?

P: Sanırım. Dönerse seçim hakkım olmayacak. Herkes mutlu olmamı, geçmiş kötü günleri unutmamı bekleyecek. Şimdi ise sanki seçim hakkım var gibi görünüyor, oysa beklentiler aynı. Tek seçim hakkım talibime karar vermek.

T: Kartal hepsini öldürmeseydi…

Küçük bir gülümseme belirdi yüzünde.

P: Telemakhos rakiplerinin, yani taliplerimin 100’ün üzerinde olduğunu söylemişti…[18] 

Başını ne düşünüyorsa onu uzaklaştırmak ister gibi iki yana salladı.

Dün, Eurykleai dilenciyi paklarken, yıllar önce ilk kez gördüğüm bir ifade yakaladım yüzünde.[19] Umutlu, şefkatli. Kimi seçeceğimi bilemiyorum, dedim. Ne yapacağını biliyorsun bence, emin olmakla karar vermek aynı şey değil, diye karşılık verdi.

Ben de gülümsemiştim.

Zamanımız dolmuştu. Kısa bir açıklama yapıp toparlamak istedim ama yaşlı Eurykleia’dan daha bilgece bir şey söyleyeceğimden emin değildim. Freud bir rüyanın tamamen yorumlanmasının pek de mümkün olmadığını söylemişti.[20] Yüzeye çıkmış, güncele gelmiştik, gülümsemesini görmek de iyi hissettirdi. Daha fazla analiz ulaştığımız etkiyi kırabilir diye düşündüm. O yüzden seansı bitirdik ve tekrar görüşmek üzere sözleştik. 

…

Penelope’yi bir daha görmedim. Söylentiler benim de kulağıma çalındı elbette. Odysseus geri dönmüş, efsanesinin de verdiği güçle iktidarını yeniden tesis etmiş, tahtı oğluna emanet edip Penelope’yle bir nevi hac yolculuğuna çıkmıştı. Penelope nasıldı, ne hissediyordu, Odysseus nasıl dönmüştü, araları nasıldı merak ediyordum. Çok geçmeden tek bir cümleden oluşan isimsiz bir mektup aldım: “Yolculuğa çıktık, gelemiyorum.” Mektuba, güvertesinde karşılıklı oturan iki figürün eklendiği, tanıdık bir geminin nakşedildiği keten bez iliştirilmişti.


[1] Homeros. Odysseia. Çev. Azra Erhat ve A. Kadir. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2014, s.535-553

[2] Freud, S. (1908 [1907]). “Creative Writers and Day-Dreaming.” The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, cilt IX, s. 148–149.

[3] Freud, S. (1911). “The Handling of Dream-Interpretation in Psycho-Analysis.” Standard Edition, c. XII, s. 89–96, özellikle s. 93.

[4] Serap K, “Klasik Dönem Yunan ve Roma Yazınında Penelope: Homeros’tan Ovidius’a Penelope Betimi ve Heroides 1.” Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 2016, s. 95–112

* O dönemde düşler ikiye ayrılıyormuş: Boynuz kapıdan gelen, gerçekleşen, haber verdikleri doğru çıkan, fildişi kapıdan gelenlerse aldatıcı düşlermiş. (Bkz. Homeros’un Odysseia 19. bölüm 562–567. dizeler)

[5] S. Žižek, Lacan’ı Nasıl Okumalıyız?, Çev. Misli Baydoğan, Runik Kitap, İstanbul, 2021, s. 57.

[6] Dramatikleştirme: Düş düşüncelerinin bir duruma ya da eyleme, “teatral bir temsile dönüşmesi” (Quinidoz 2015)

[7] İkincil düzeltme: Düş içeriğindeki boşlukların doldurulması, bağlantıların kurulması, anlamlı hale getirilmeye çalışılması (Terbaş 2016)”

[8] Akşam olanlar benim kurgum. (y.n.)

[9] Benim kurgum (y.n.)

[10]Benim kurgum. Kartal simgesinin Miken’lerde kullanımı için bkz. Binnberg, Julia (2022). “‘Like an eagle of lofty flight’ – Bird Imagery in the Early Mycenaean Period.” Aegean Archaeology, 13 (2016–2021), 95–127.)

[11] Homeros, Odysseia, çev. Azra Erhat ve A. Kadir, 21. basım, Can Yayınları, İstanbul, 2008, s. 258 (XV.160–181).

[12] Freud düşlerin bir açık içeriği bir de bilinçdışı gizil içeriği olduğunu keşfetmişti. Açık içerik çoğu zaman güncelle, gizil içerik çocuksu arzuları işaret eden geçmişle ilgiliydi. (Freud 1900)

[13] Benim kurgum (y.n.)

[14] Benim kurgum (y.n.)

[15] Benim kurgum (y.n.)

[16] Devereux G, Penelope’s Character, The Psychoanalytic Quarterly, 26 (1957), 378–386.

[17] Bulkeley K, Penelope as Dreamer: A Reading of Book 19 of The Odyssey Dreaming, 8(4), 1998, 229–242.

[18] Homeros, Odysseia, çev. Azra Erhat ve A. Kadir, 21. basım, Can Yayınları, İstanbul, 2008, s. 276–277 (XVI.245–253)

[19] Eurykleia Odysseus’un dadısıdır. Yaşlı dilencinin ayağını yıkarken domuz avından kalan yarayı görür ve dilencinin Odysseus olduğunu anlar. 

[20] S. Freud, Düşlerin Yorumu II, çev. Emre Kapkın, 2. basım, Payel Yayınevi, İstanbul, 1996, s. 13.