zevk meselesi
Freud’un mesleğe bir sinirbilimci olarak başladığı ve psikanaliz kuramının hamurunda döneminin bilimsel altyapısının, özellikle hocası Brücke’nin de kurucusu olduğu Helmotz fizyoloji okulunun[1] olduğu çoğu zaman unutulur.* Bana kalırsa bu Freud’un keşfinin ve dehasının büyüsüyle ilgilidir. Psikanaliz öznel alana geçişle keşfedilir ancak Freud’un neredeyse tüm metapsikolojik yazılarında ilk kariyerinden izler bulmak mümkündür. Freud aslında bir “zihin biyoloğudur.”[2]
Freud (1915a) psikanalizi dinamik, ekonomik ve topografik bir kuram olarak tanımlar.[3] İlerde yapısal kuramla birlikte “nedenlerle ilgilenen açıklayıcı bir bilimden, anlamlarla ilgilenen betimleyici bir bilime” geçilir.[4] Ancak ekonomik model tabiri caizse Freud için tam bir baş belası olur.
Haz
Freud’un zihinsel işleyiş kavramı üç ana ilkeyi somutlaştırır: 1- Sabitlik ilkesi 2- Haz ilkesi, 3- Gerçeklik ilkesi.[5]Organizma ihtiyaçlarını karşılamak, tatmin olmak ve uyaranın olmadığı sabitliğe dönmek ister. Acıkınca uyanan, ağlayan, emince doyan, yatışıp uyuyan bir bebeği düşünebiliriz. Zamanla doyumun dışardan geldiği ya da gelmediği anlaşılır. Gerçeklik ilkesi haz ilkesini sınırlandırır.
Başlangıçta Freud enerjinin deşarjının haz, birikmesinin acıya neden olduğunu düşündü. Sinir sistemi uyaranlarla karşılaşınca minimum enerji harcayarak tekrar dengeli duruma dönmek için organize olmuştu. Haz olabilecek en kısa yoldan elde edilmeliydi. Freud’un ilk ekonomik modeli yalnızca sabitlik ilkesine dayanıyordu: İlkel ruhsal aygıt uyarımdan ve onun birikmesinden kendini olabildiğince korumaya çalışıyordu; uyarımdan elde edilen haz ikincildi. Ancak klinik (mazoşizm, yineleme zorlantısı, olumsuz terapötik yanıt) ve dış dünya (savaş, yıkıcılık) Freud’u kuramını değiştirmeye yönlendirdi.
“Haz İlkesinin Ötesinde” (1920) ile ekonomik modeli de ikici bir yapı kazandı. Ölüm dürtüsü homeostazı, nirvanayı, uyaranın yokluğunu; yaşam içgüdüsü ise gerilimi ve dışa yönelmeyi sağlıyordu. Nihayet “Mazoşizmin Ekonomik Sorunu”nda (1924) haz veren gerilimler ve hoşnutsuzluğa yol açan boşalımlar olduğunu kabul etti. Mesele nicelik değil nitelikteydi. Ancak bu niteliğin ne olduğunu yaşamı boyunca açıklayamadı.[6] Bugün halen bu niteliğin ne olduğunu; duyumlarımızın hislere, beynimizdeki kimyasal-elektriksel aktivitenin zihinsel ürünlere nasıl dönüştüğünü bilmiyoruz.
Eagle (2018 [2003]) Freud’un iki haz teorisi olduğunu savunur: biri dürtü geriliminin boşalma-azalması modeline dayanan niceliksel diğeri ise sabitlik ilkesinin belirlediği terimlerle kavramlaştırılması kolay olmayan, çocuk cinselliğiyle bağlantılı bir tür duyusal haz modeline dayanan niteliksel bir teoridir.[7] İlki topografik kuramın, ikincisi yapısal kuramın haz formülüdür.
Freud bir yandan nörofizyolojik mekanizmalarla haz sorununa yaklaşırken öte yandan bir türlü ele geçirilemeyen dürtü kavramını, bedenle zihin, doğayla insan arasındaki sınıra, psikanalitik kuramın merkezine yerleştirecekti. Freud, kadim beyin-zihin probleminin çağında çözülemeyeceğini anlamış, bunu biyolojinin ilerde keşfedeceğine inanmış, birçok yaratıcı bilim insanı gibi belirsiz olana bir ad vererek yoluna devam etmişti.
Dürtü
Freud (1915b) “zihni biyolojik bakış açısıyla ile ele alırsak karşımıza dürtü kavramının çıktığını”; dürtünün “beden ile zihin arasındaki bir sınır kavram”, “organizmanın içinden kaynaklanan ve zihne ulaşan uyaranların ruhsal temsilcisi” olduğunu ifade eder.[8] Dürtüyü içgüdüden farklı olarak “sürekli akan bir uyaran” olarak kavramsallaştırır. İçgüdüler, duruma özgü tetiklenen doğuştan gelen biyolojik ifadeleridir. Dürtüler ise epigenetik olarak işlev görür.[9]
Freud için dürtü içgüdünün başkalaşım geçirmesiydi. Cinsel içgüdü insan yavrusunda ruhsal gelişimle bir nevi bozulmaya uğrayıp yerini cinsel dürtüye bırakıyordu.[10] Ancak içgüdülerin dürtüye nasıl dönüştüğü belirsizdi, dürtüler açıkça, saf halleriyle saptanamıyordu, türevlerinden çıkarsanabiliyordu. Bu nedenle dürtü kuramını psikanalizin mitolojisi, dürtüleri de “belirsizlikleri içinde görkemli mitsel varlıklar” olarak adlandırdı.”[11]
Freud dürtülerin bedenden (endosomatik) kaynaklanan, özellikle erojen bölgelerde yoğunlaşan iç uyaranlar olduğunu, motor hareketle kaçılabilecek dış uyaranların aksine dürtülerin sinir sisteminden baskıcı taleplerde bulunduğunu belirtir (1915, s.119). Dürtülerin temel amacı tatmindir, tatminin gerçekleşmesi için farklı yollar kullanabilir. Dürtülerin nesnesi ise kolayca değişebilir, bu “dürtüyle ilgili en değişken unsurdur” (s.121). Kısmi dürtüler, örneğin oral, anal, üretral cinsel dürtüler, birleşerek genital dürtüyü oluşturur. Dürtüler tersine dönebilir, bastırılabilir, benliğe yöneltilebilir, yüceltilebilir (s.125).
Freud dürtü kavramını bir çerçevenin içine almaya, zihin modeliyle (sabitlik, haz, gerçeklik ilkeleri) birleştirmeye çalışırken öte yandan dürtüleri tasnif eder. Önce kendini koruma dürtüleri ve cinsel dürtüleri ayırır. Sonra (1914) kendini koruma dürtülerini cinsel dürtülere katar. Nihayet (1920) ölüm dürtüsü ve yaşam dürtüsü ikiliğini ortaya koyar. Son haliyle dürtülerin sadece çeşitleri değil, niteliği de değişir. Dürtüye içkin çatışmanın yerini dürtüler arası çatışmalar alır. Oysa Freud dürtülerin ısrarcı, uyarıcı, baskıcı niteliğinden bahsetmiş, dürtülerin “aşırılığı” ve kendini sınırlayan doğasıyla ilgili imalarda bulunmuştu.[12] Öte yandan haz ve dürtü arasındaki ilişkinin karmaşasını ortaya koymuştu: “Ne kadar tuhaf gelse de cinsel dürtünün doğasında tam tatminin gerçekleşmesine elverişsiz bir şeyin var olduğu olasılığını hesaba katmamız gerektiğine inanıyorum.”[13] Bu fikrini Haz İlkesinin Ötesinde (1920) eserinde daha şiirsel bir şekilde dile getirir: “Bastırılmış dürtü birincil bir doyum yaşantısının yinelenmesinde ısrar ederek kendisinin tam doyumunu sağlamaya çalışmaktan hiçbir zaman vazgeçmez. Yerine konabilecek bütün tepki ve yüceltme oluşumları onun süregelen gerilimini ortadan kaldırmaya yetmez; talep edilen ve elde edilen hazlar arasındaki fark… ‘hiç gemlenmeden ileri doğru atılan’ (Faust, I. Sahne 4, Mephistopheles) dürtüleyici bir unsura neden olur.”[14]
Freud sonrasında Hartmann agresif dürtünün ve nötralizasyon kavramının önemin altını çizmiştir.[15] Klenien kuramda libidinal ve agresif “içgüdüler” bünyeseldir, fantasma dürtüyü de içine alan çatı bir kavram olarak ortaya çıkar.[16] Kısmi dürtüler vurgulanır. Kernberg dürtülerin bünyesel olmadığını, bir psikofizyolojik işlev olan duygulanımların nesne ile sayısız deneyimi vasıtasıyla bütünleşen bir güdülenim olduğunu savunur.[17] Lacan ise erken dönem Freud’dan yola çıkarak kendi dürtü kavramını oluşturur.
Freud için de Lacan için de dürtü bir enerjidir. Lacan’a göre dürtü başı sonu belli olmayan, aykırılıklar barındıran bir kurgudur.[18] Dürtüler her daim kısmi dürtülerdir bu nedenlerle hep kısmi tatmine, ıskalanmaya mahkumdur. Bir başka çatı dürtü içinde birleşerek gerilimleri azalmaz. Tomsic (2019) Lacancı okumasında Freud’un ölüm dürtüsünü, ayrı bir dürtü olarak değil, dürtünün aşırı doğasını tanımlamak için ortaya attığını iddia eder.[19] Dürtünün içinde, dürtüye içkin, tam tatmine karşı çıkan bir şey; başka yollardan, saparak zevk arama eğilimi vardır (Dolar a.g.y). Dall’Aglio (2021a) dürtü ve içgüdü ikiliğinin gerekli olmadığını, dürtünün içgüdünün içine kazınmış bir sapma olduğunu savunur.[20]
Lacan’a göre dürtü arzunun nesnesine, “nesne a” ya yöneliktir. Nesne a arzu edilen ancak asla ulaşılamayan ilkel kayıp nesnenin (Şey-das Ding) kalıntısıdır. Aynı anda hem bir nesnenin boşluğu hem de nesneyi harekete geçiren şeydir.[21] Bir çukurdan, eksikten, boşluktan oluşur, somut bir nesneye indirgenemez. Dürtü bir oktan çok, bumeranga benzer, biteviye bir gidiş-geliş içindedir. Erojen bölgelerin çeperinde döngüsel bir hareketle vuku bulur. Dürtünün bir amacı yoktur, dürtünün amacı adeta tekrardır. Arzu için de benzer bir şey söylenebilir: arzu arzulamayı ister.
Psikanalizde başlangıçta bastırtılan anılar ve arzular vardır, dürtü ve savunmalar görece daha geç kavramsallaştırmalardır. Haz ilkesine göre arzu, haz arzusudur.[22] Arzunun kökeni nedir? Başlı başına dürtünün türevi midir, yoksa nesne ile bağlantılı bir temsil midir? Lacan ilkini gerçek düzleminde, ikincisini simgesel düzlemde ele alır.[23] Başka bir dile çevrilmesini istemediği “jouissance” kavramıyla haz sorununu genişletir.
Türkçe psikanalitik literatürde “jouissance”ın karşılığı olarak “zevk” kelimesinin kullanılması yaygınlaşmıştır. TDK Sözlüğünde hazzın doygunlukla zevkin eğlence ile ilgili yönü vurgulanır; eğlenme işi (sefahat, alem) yapaylık ve aşırılığı içerir.[24] Ancak zevk kelimesi “jouissance”ın “travmatik” boyutunu karşılamaz.[25]
Zevk
Strachey (1945) Freud’un yıllar içerisinde en çok değiştirdiği, eklemeler ve eksiltmeler yaptığı metinlerinin “Düşlerin Yorumu” (1900) ve “Cinsellik Üzerine Üç Deneme” (1905) olduğunu belirtir.[26] Cinsellik insan var oluşunun merkezinde, çelişkilerinin kristalleştiği ana mecradır. Zevk deyince aklımıza gelen ilk şey cinselliktir.
Freud üç denemede (1905) cinsellikteki normal anormal, yetişkin çocuksu ayrımlarını alt-üst eder. Çocuksu cinselliğin çok biçimli, sapkın ve otoerotik yapısını ortaya koyar ve yetişkin cinselliğiyle sürekliliğini vurgular. Otoerotizmle ilgili meşhur parmak emme örneğini verir: İçgüdüsel bir donanım olan emme refleksi bebeğin ağzı memeyle buluştuğunda doyumla sonuçlanır. Ancak bebek parmağını emmeden ilave bir tatmin de çıkartır. Parmak emmek “beslenmeden bağımsız olarak zevk elde etmeye yöneliktir ve bu nedenle cinsel olarak tanımlanabilir ve tanımlanmalıdır.”[27] Ağız erotikleşir, ilave tatmin (haz) için kullanılır. Kendi bedeninden haz alma mastürbasyona, emme yetişkin cinsel yaşamına aktarılır.
Psikanaliz insan cinselliği üzerine açıkça bir şey söylemez, bilinçdışı tasarımlardan bahseder. Çocuksu cinsellikle bilinçdışı hemhuduttur. Zupancic (2011) Freud’un keşfinin insan cinselliğini her şeyi açıklayan bir şey değil, açıklanması gereken bir şey olduğunu gösterdiğinin altını çizer.[28] İnsan cinselliği biyolojik-fizyolojik işlev ve ihtiyaçlardan ayrılamaz ama ona da indirgenemez. Laplanche (2002) ergenlikte ortaya çıkan biyolojik-hormonal temelli (içgüdüsel) cinselliğin koltuğunu çoktan çocuksu (dürtüsel) cinselliğe kaptırmış olduğunu ifade eder.[29] Cinsel insan yaşamının bir bölümü değildir, bütününe ikamet eden çelişkili bir gerçekliktir. “(İnsani) cinsellik, var olmayan bir normdan paradoks-dolu bir sapmadır.” (Zupancic, 2011, s.17).
Lacan Freud’un cinselliği tözsüzleştirme hamlesini tamamlar. Lacan için uyarılmanın doğası örneğin konuşmaktan aldığımız haz da cinseldir. Bilinçdışının gerçekliği, cinsel gerçekliktir, bilinçdışı zevklenir.[30] 1960’lardan itibaren geliştirdiği “jouissance” kavramı Freud’un (1920) belirttiği hipotetik tam tatminle örtüşür.
Lacan “jouissance” kavramını ilk seminerlerinde orijinal hukuki anlamına atıfta bulunarak kullanır.[31] Terim intifa hakkını (zarar vermemek kaydıyla birinin mülkünden fayda-kar sağlamak) anlatır. Tüketmekten çok kullanmaktan alınan tatminle ilgilidir. Lacan arzunun Rosetta Taşı olarak mazoşizmi işaret ederek ekler: “Özne yalnızca bir arzuyu doyurmakla kalmaz; arzulamaktan zevk alır ve bu jouissance’ının temel bir boyutudur.”[32] Lacan (1972-1973) zevkin ihtiyaç değil dürtü doyumuyla ilgili olduğunu belirtir, beden zevk almak için yaratılmış bir şeydir ve paradoksal olarak “jouissance hiçbir işe yaramayandır.”[33]
“Jouissance” bedenin, canlı organizmanın zevkidir.[34] Lacan (1960) zevkin ölüm dürtüsünün doyumuyla ilgili olduğunu, her seferinde yaşam dürtüsüyle sınırlandırıldığını ifade eder.[35] Bu nedenle acıyla karışık bir haz, haz olarak deneyimlenemeyen hazdır. Nasio (2007) hazzın bilinç ve ön bilinçle, gerilimin boşalmasıyla ilgili olduğunu; zevkin ise bilinçdışıyla ve gerilimin artmasıyla ilgili olduğunu savunur.[36] Haz nesne ilişkisinden doğar, zevkin nesnesi (nesne a, Şey) yok nesnedir.
Lacan temelde iki zevk tanımlar: Öteki’nin zevki, fallik zevk.[37] İlki gerçek, ikincisi simgesel düzleme denk gelir. Ötekinin zevki varsayımsal, engelsiz, sonsuz bir zevktir. Buna dair psişik bir tasarım yoktur. Fallik zevk ise dille belirlenmiş cinsel zevktir fakat öznenin bedeninde değil dışındadır. Anladığım kadarıyla bu ayrım mitik, sapkın babanın arkaik zevkiyle, çocuğun imkânsız, ensestiyöz zevkine denk düşer. Leader (2021) zevki, hazzın ötesinde rahatsız edici bir boyut olarak tanımlamış, Lacan’ın “jouissance” kavramını belirsiz olmakla eleştirmiştir.[38] Lichtenstein (2022) Lacan’ın zevki bir paradoks olarak, kendi içinde imkânsız çelişkiler barındıran bir güdülenim olarak ortaya koyduğunu belirtir.[39]
Nöropsikanaliz
Solms’a göre (2018) benliğin gelişiminin amacı, kişinin dünyadaki ihtiyaçlarını nasıl karşılayacağını öğrenmektir. Bu ihtiyaçların karşılanması gerginliği azaltır ve haz olarak hissedilir. İhtiyaçları karşılamaya yönelik yetersiz yöntemlerin otomatikleşmesi, psikopatolojinin özüdür.[40]
Solms (2021a) dürtülerin homeostatik olduğunu savunur.[41] Organizma düzenlediği sistemi beklenen değerler arasında tutmaya çalışır. Beklenen aralıktaki sapmalar hata sinyallerine yol açar. Hata sinyallerinin çoğu (örneğin kan basıncındaki azalma) zihne çalışması için baskı yapmaz, bunlar ihtiyaçlardır. Dürtü ise, belirsizlik-dengesizlik durumu için organizmanın kalıplaşmış çözümlerinin yokluğunda ortaya çıkar. Seçimler yapılmalıdır. Seçimler iyi (hoşnutluk) ve kötü (hoşnutsuzluk) olarak duygulanım temelinde tasnif edilir. Hoşnutsuzluk dürtünün baskısının artmasıyla, haz ise azalması ile bağlantılıdır.
Dürtüler homeostatikse ideal durumları zevk değil, doygunluktur. Haz doygunluğu öngörür, doğru yönde gidildiğini gösterir. Ayrıca hem istek uyandıran hem de tatmin eden hazlar vardır. Duygulanımlar dürtünün öznel yönüdür, bu nedenle dürtüler bilinçlidir. Solms dürtüler için üç genel ilke olduğunu ifade eder: 1- dürtüler duygulanımsaldır, 2- her dürtü için kendine özgü haz ve hoşnutsuzluklar vardır 3- dürtü doyumu için içgüdüsel donanımlarımız vardır ancak öğrenme yoluyla pekiştirilmelidir. Solms’a göre (s.1061), Panksepp’in çalışmaları, çağdaş ve biyolojik temelli bir dürtü teorisinin temelini oluşturur.
Panksepp (1998), dürtüleri bedensel ve duygusal olarak iki sınıf altında toplar. Bedensel dürtüleri ise “homeostatik” (açlık, susuzluk, uykululuk ve bağırsak şişkinliği vb.) ve “duyusal” (acı, korku, duygusal dokunma ve tiksinti vb.) olarak iki bölüme ayırır.[42] Duygusal dürtüler, bedensel olanlardan temelde nesne-ilişkisel olarak adlandırılabilecek ihtiyaçlardan kaynaklandıkları gerçeği ile ayırt edilir. Yani, bunlar diğer zihinsel aktörlerle ilişkili biyolojik ihtiyaçlardan kaynaklanır. Duygusal dürtüler bedensel olanlara göre daha çok ruhsal çatışmaya neden olurlar. Panksepp bu dürtüleri ŞEHVET, ARAMA, ÖFKE, KORKU, PANİK/KEDER, BAKIM ve OYUN olarak sıralar (Günlük dildeki anlamlarından ayırmak için büyük harfle yazar). Her bir dürtü belirli bir haz ilkesiyle işler ancak bu sistemler birbiriyle çakışabilir, homeostazın homeostazı yoktur.
Konumuz açısından önemli olan iki duygu kumanda sisteminden biri olan ŞEHVET ‘in bedensel bir dürtü mü duygusal bir dürtü mü olduğu belirsizdir. Solms (s.1065) tüm dürtülerin ARAMA dürtüsüne yol açtığını, ŞEHVET ’in (ya da libidonun) diğerlerinden farklı olmadığını savunur. Özneyi harekete geçiren, merak, coşku veya iyimserlik ile karakterize edilebilecek bilinçli bir duygulanımın eşlik ettiği haz (doygunluk) arayışıdır. Solms (s.1067) tüm sistemlerin, dış dünyayla etkileşime girdikleri ölçüde ARAMA dürtüsüyle karıştığını ifade eder. Shevrin (2003) Pankseep’in ARAMA sisteminin Freud’un dürtü kavramının fizyolojik karşılığı olabileceğini iddia etmiştir.[43] Pankseep ve ark. (2007) ARAMA’nın dış dünyadan bağımsız olduğunu, kendine (çalışmasına) has hedonizmi olduğunu belirtir.[44]
Hücresel düzeyde öznel zevk duygusu endorfin/opiat reseptörü (OR) sistemi etrafında şekillenir.[45] Zevk sistemi dürtü sistemine bağlı olduğundan dopamin de (DA) etkin rol oynar (Johnson 2008). Zevk zaman içinde olağanüstü bir evrim geçirmiş olan mezokortikolimbik bölgelerde (Damasio 2010, LeDoux 2012) yer alan nöronal devrelerin eşzamanlı olarak harekete geçmesini gerektirir.[46] Dall’Aglio (2021b) zevkin çağdaş nöropsikoanalizde merkezi bir yere sahip olduğunu, Karl Friston’un serbest enerji ilkesine dayanan Solms’un nöropsikoanalitik modeli ile açıklanabileceğini savunur.[47]
Friston’un (2010) serbest enerji ilkesine göre beyin deneyimler üzerinde “tahminler” üretir. Bu tahminler duyusal geri bildirimlerle karşılaştırılır ve ortaya çıkan herhangi bir tutarsızlık “tahmin hatası” olarak adlandırılır.[48] Tahmin hatası, deneyimin açıklanamayan veya beklenmedik kısmıdır; sürprizdir, bir sistemdeki entropinin (düzensizlik-belirsizlik) bir ölçüsüdür. Kendi kendini organize eden sistemler (beyin gibi), kendi varlıklarına (yani tahmin modellerine) dair kanıtları en üst düzeye çıkarmaya çalışır; başka bir deyişle, tahminlerini optimize ederek tahmin hatasını en aza indirirler. Beynin önemli işlevlerinden biri yordamadır, dünyayı daha bilinir hale getirmektir.[49]
Solms’un yeni projesinde (2020) İd’de üretilen duygular tahmin hatası olarak hissedilir ve şaşırtıcıdır. Ego ise ortaya çıkan ihtiyaçları karşılayan yordamalar üretir.[50] Dall’Agio (2021b, s.723-724) zevkin tahmin kapasitelerinin ötesinde ortaya çıkan fazla veya artık tahmin hatasını ifade ettiğini, zevkin tahmin modelinin homeostazı sağlayamadığı durumlarda ortaya çıktığını iddia eder. Homeostazın başarısız olduğu, egonun yönetim kapasitesinin ötesinde bir gerilimle karşı karşıya kaldığı noktalarda, ortaya çıkan fazla duygu zevk olarak değerlendirilebilir.
Schrerer (2010) dürtünün amacını “nesnesiz ve koşulsuz bir saf zevk” olarak tanımlar. Zevk arkaik bir tam tatmin deneyiminin varsanı yoluyla canlanmasının getirdiği acıdır.[51] Bazan ve Detandt (2013), zevki mezolimbik-mezokortikal dopaminerjik ARAMA sisteminde konumlandırmaktadır.[52] Mühim olan ARAMA sisteminin nesnesiz olmasıdır. Zevki ARAMA’nın (ya da dürtünün) uyarımı ile eylem planları (motor tahminler) arasındaki boşluğa, motor gerilime yerleştirir. (2015)[53] Bazan ve Detandt (2013), zevkin iki eksenini tanımlamışlardır: (1) bedensel uyarılma; (2) gerilimle dolu, tarihsel ve koşullara bağlı olarak kalıplaşmış eylem planları. Bu, yukarıda özetlenen zevkin iki boyutunu birbirinden ayırt etmemize yardımcı olur: travmatik, sınırsız zevk ve sınırlı zevk.
Özetle tam tatmin deneyiminin kendi başına bir zevk deneyimi olarak güçlü bir bellek izi bıraktığını, bu izin uyaranla kolayca harekete geçerek nesnenin ve eylemin yeniden canlanmasını tetiklediği söylenebilir. Burada doğal olarak “tam tatmin” deneyiminin mümkün olup olmadığı sorusu karşımıza çıkar. Jacobson’un (1964 [2009]) “birincil psikofizyolojik kendilik” ve Kleinien düşlem (phantasy) kavramları yardımımıza koşabilir. Birincil psikofizyolojik kendilik, yaşamın bedensel ve ruhsal süreçlerin henüz farklılaşmadığı kendilik-nesne temsillerinin oluşmadığı, gerilim-rahatlama ve engellenme-doyum deneyimleri çevresinde şekillenir.[54] Isaac (1952 [2013]) ise psikolojik deneyimin daha sonra duyu, duygu vb. olarak ayırt ettiğimiz yönlerinin bile yaşamın ilk günlerinde ayırt edilemediğini ve birbirinden ayrılamadığını; birincil bütünsel deneyimden (duyumlama-hissetme-düşlemleme) gelişim yoluyla ortaya” çıktığını savunur.[55] Düşlem gerçeği, gerçek düşlemi değiştirir. Dolayısıyla tam tatmine yönelik düşlemin de gerçeklik gibi yaşantılandığı ve harekete geçirilebildiği düşünülebilir. Bu yeniden harekete geçirme, motor gerginlik yoluyla kendi içinde ve kendiliğinden zevki ortaya çıkarır. Zevk orijinalin imkânsız tekrarına dair nörofizyolojik bir avunma gibidir. Lacan (1969-1970) tekrarlamayı yönlendirenin “jouissance “olduğunu, başka bir deyişle, tekrarlamanın zevke ulaşmaya çalıştığını ifade eder (Akt. Dimitradis 2017).
Tekrar-lar
Psikanaliz hem teoride hem de pratikte iki zaman algısını iç içe geçirir. Doğrusal zamanın içindeki döngüseli tespit eder. Tekrar aynının yeniden ortaya çıkışıdır, kavrama gücümüzün, yeni-yabancı olanı ayırma yetimizin onaylanmasıdır. Philips (1997) psikanalizi “unutma olmaksızın başlamayan süreçlerin –bastırma, tekrarlama, aktarım, hatırlama, rüya görme- fenomenolojisi” olarak tanımlar.[56] Tekrarlama “unutma konusundaki gönülsüzlüğün ya da beceriksizliğin kanıtıdır” (Phillips 1997, s.65).
Leowald (1971) tekrarın biyolojik ve psikolojik yaşamın çoğuna uygulanabileceğini, tekrarın normal ve patolojik süreçlerde rol oynadığını vurgular.[57] Tekrarı birbirini tamamlayabilecek aktif ve pasif/otomatik tekrar olmak üzere ikiye ayırır. Pasif tekrar yinelemektir, dürtünün etkisindedir (örn. kompulsyonlar); aktif tekrar ise yaratımdır ve egonun düzenleyici kontrolü altına girme eğilimindedir.
Freud tekrarın komikle (1905), aktarımla (1915), semptomla (1917) ve tekinsizle (1919) ilgili yanlarını incelemiştir. “Haz İlkesinin Ötesinde” de 1,5 yaşındaki torununun oynadığı bir oyun (Fort-Da) üzerinden tekrar meselesine döner. Oyundaki tekrarın ayrılığa katlanabilme, edilgenlikten etkinliğe geçiş, öfke deşarjı gibi işlevleri olduğunu çıkarsar (1920 s.27-29).Çocuklar tekrarları sever, yetişkinleri zorlayacak biçimde “tekrardan kendine has bir haz alırlar.”[58] Freud’un tartışmalı ölüm dürtüsü ile ilişkilendirdiği yineleme zorlantısı, tekrarların tekrarı, ilave tekrar olarak tanımlanabilir.
Freud yinelemeden ilk kez “Anımsama, Yineleme ve Derinlemesine Çalışma” (1914) başlıklı makalesinde bahseder. Bilince çıkmamış, dolayısıyla “unutulmamış” ya da bastırılarak unutulmuş anılar arasında fark olmadığını, hastanın bunları eylemlerle canlandırıldığını, fark etmeden tekrarladığını ifade eder.[59] Freud bunu yineleme zorlantısı (s.150) ve “tekrarlama dürtüsü” (s. 151) olarak tanımlar. Tedavi bir bakıma tekrarlama dürtüsünün yerine “hatırlama dürtüsü”nü (s.154) koymaktır. “Tekinsiz” (1919) makalesinde ise “yineleme zorlantısının” dürtülerin “doğasında”, dürtüye içkin olduğunu, haz ilkesini geçersiz kılacak kadar güçlü olabileceğini vurgular.[60] Bir yıl sonra (1920) “yineleme zorlantısı ve doğrudan haz veren dürtü doyumunun bu noktada çok yakın bir ortaklığa girdiklerini” ifade eder. [61] Freud “Ketlenmeler, Belirtiler ve Kaygı” (1926) makalesinde yineleme zorlantısını orijinal koşullar ortadan kalksa da eski tepki yollarının sürmesiyle ilişkilendirir.[62] Bu içgörü nörobilim çalışmalardan çıkan ortak bulgularla örtüşmektedir.
Sonuç
Hayvanlar zevk alabilir mi? Balcolme (2009) hayvanların olumsuz duyumlarına yönelik çok sayıda çalışma varken hazza dair çok az çalışma olduğunu tespit eder.[63] Memeliler oyundan, dokunmaktan, tat almaktan, hatta estetikten ve “boşuna cinsellikten” haz alıyor gibi görünmektedir. Primatlar, insanda otoerotik ve sapkın olarak değerlendirilen seksüel davranışları sergiler (s. 212-213).
Doğrusu memelerinin çiftleşmelerini izlemek bile tekinsiz bir his uyandırır. Bir yandan aşina bir yandan yabancı gelmesinin ötesinde hazla bir nevi zorunluluğun (otomatizmin) kesişimini görürüz. Öte yandan doğada eksiksiz, çelişkisiz bir cinselliğin olmadığıyla da yüzleşiriz. İçgüdüden dürtüye geçiş bizi haz-zevk-acı meselesi açısından akrabalarımızın uzağa taşımamış gibidir. İçgüdüye ve dürtüye içkin tekrar, tekrarların doğasından sapan ve ona geri dönen ilave zevke (jouissance) yol açıyor gibidir.
Holowchak ve Lavin (2015) betimleyici sisteme sirayet eden Ortodoks görüşün, haz alınan tekrarları (kompülsif alkol kullanımı, kumar, mastürbasyon) zorlantı olamayacak kadar eğlenceli bulduğunu belirtir.[64] Freud da zorlantılı bir tekrarın haz ilkesiyle çeliştiğine inanmıştı. “Haz ilkesinin ötesine bakmak yerine onun öncesine baktığında zevk odak noktasını yitirmişti.”[65] Bu bağlamda ruhsal ekonominin ve ekonomik modelin -hem Lacan’ın hem de Nöropsikanalizin katkılarıyla- kendisi tutarsız ve belirsiz olan zevk kavramıyla zenginleştiği söylenebilir.
* Emil du Bois–Reymond (1842) Helmholtz okulunun misyonunu şu şekilde tanımlanmıştı: “Brücke ve ben, şu gerçeği hayata geçirmek için ciddi bir yemin ettik: Organizmada, genel fiziksel ve kimyasal güçler dışında başka hiçbir güç etki etmez. Şu anda bu kuvvetlerle açıklanamayan durumlarda, ya fiziksel-matematiksel yöntemle bu kuvvetlerin etki şekillerini veya biçimlerini bulmak ya da maddeye içkin kimyasal-fiziksel kuvvetlerle eşit, çekim ve itme kuvvetlerine indirgenebilir yeni kuvvetler varsaymak gerekir” (Akt. Solms, M. Revision of Drive Theory. Journal of the American Psychoanalytic Association, 2021, 69:1033-1091)
[1] Bernfeld, S. (1944) Freud’s Earliest Theories and the School of Helmholtz. The Psychoanalytic Quarterly 13:341-362
[2] Sulloway, F. J. (1979). Freud, biologist of the mind: Beyond the psychoanalytic legend. New York: Basic Books.
[3] Freud, S. (1915) The Unconscious. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud 14:159-215
[4] Meltzer, D. (1986). What is an emotional experience? In Studies in extended metapsychology: Clinical applications of Bion’s ideas (pp. 21–33). Clunie Press.
[5] Arnold Goldberg (1976), “A Conceptual Approach to the Understanding of Generous Acts” Annual of Psychoanalysis, 4, 185–199.
[6] C. Ducey., MD. Galinsky, The Metapsychology of Pleasure, Journal of the American Psychoanalytic Association 21:495-525, 1973
[7] Akt. Moccia, L., Mazza, M., Di Nicola, M. ve Janiri, L. (2018). The Experience of Pleasure: A Perspective Between Neuroscience and Psychoanalysis. Frontiers in Human Neuroscience, 12, 359.
[8] Freud, S. (1915). Instincts and their vicissitudes. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, 14, 109–140.
[9] Dall’Aglio, J. (2021). What can psychoanalysis learn from neuroscience? A theoretical basis for the emergence of a neuropsychoanalytic model. Contemporary Psychoanalysis, 57(1), 125–145.
[10] Freud, S. (1905) Three Essays on the Theory of Sexuality (1905). The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud 7:123-246
[11] Freud, S. (1998). Ruhçözümlemesine Yeni Giriş Konferansları, çev. Emre Kapkın ve Ayşen Tekşen Kapkın, Payel Yayınevi: İstanbul, 1. baskı, s.114
[12] Dolar, M. (2017). Of drives and culture. Problemi International, 1(1), 55–79.
[13] Freud, S. (1912) On the Universal Tendency to Debasement in the Sphere of Love (Contributions to the Psychology of Love II). The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud 11:177-190
[14] Freud S, Haz İlkesinin Ötesinde, çev. Ali Babaoğlu, Metis Yayınları: İstanbul, 2011, 3. Baskı, s.51
[15] Tükel, R. (2002) Dürtü kuramından benlik psikolojisine: tarihsel gelişim öyküsü. Psikanaliz Yazıları 4:19-34
[16] Rusbridger R, “Affects in Melanie Klein”, International Journal of Psychoanalysis , 2012, 93:139-150
[17] Eğrilmez, A. (2002) Kernberg’de dürtü kavramı. Psikanaliz Yazıları 4:41-45
[18] Parman, T. (2002) Jacques Lacan’da dürtü kuramı ve “nesne küçük a”. Psikanaliz Yazıları 4:47-56
[19] Tomšič, S. (2019). The labour of enjoyment: Towards a critique of libidinal economy. August Verlag, s.204
[20] Dall’Aglio, J. (2021). Sex and prediction error, part 1: The metapsychology of jouissance. Journal of the American Psychoanalytic Association, 69(4), 693–714.
[21] Dall’Aglio, J. (2021). What can psychoanalysis learn from neuroscience? A theoretical basis for the emergence of a neuropsychoanalytic model. Contemporary Psychoanalysis, 57(1), 125–145.
[22] Lindell, J. (2001). The rupture in the represented: Lacan as drive theorist. The Scandinavian Psychoanalytic Review, 24(1), 17–33.
[23] Lindell A.g.y s.19
[24] www.tdk.org, 16.10.2026 tarihinde erişilmiştir.
[25] Dall’Aglio, J. (2021). Sex and prediction error, part 1: The metapsychology of jouissance. Journal of the American Psychoanalytic Association, 69(4), 693–714.
[26] Strachey J, Önsöz, (1945) Freud, S. Three Essays on the Theory of Sexuality (1905). The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, 7:123-246
[27] Freud, S. (1940 [1938]). An outline of psycho-analysis. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. 23, pp. 139–207. İlgili pasaj: s. 154.
[28] Zupancic A, Neden Psikanaliz, Metis, Yayınları: İstanbul, 2011, s.17
[29] Akt. Zupancic A, Cinsellik Nedir, çev. Barış Engin Aksoy, Metis Yay: İstanbul, 2018, s.21
[30] Lacan, J. (1973). Le Séminaire, livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (Metni hazırlayan J.-A. Miller). Paris: Seuil, s. 138. (Seminer: 1964.)
[31] Bazan, A., & Detandt, S. (2013). On the physiology of jouissance: Interpreting the mesolimbic dopaminergic reward functions from a psychoanalytic perspective. Frontiers in Human Neuroscience, 7, Article 709
[32] Lacan, J. (1998). Le séminaire, livre V: Les formations de l’inconscient, 1957–1958 (J.-A. Miller, Haz.). Paris: Seuil, s. 313.
[33] Lacan, J. (2019). Yine / Hâlâ: Seminer 20. Kitap, 1972–1973 (J.-A. Miller, Haz.; M. Erşen, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
[34] Dimitriadis, Y. (2017). The psychoanalytic concept of jouissance and the kindling hypothesis. Frontiers in Psychology, 8, Article 1593.
[35] Akt Soysal Ö, Başlangıçta Zevk Vardı…, www.ozgesoysal.com, 16.10.2026 tarihinde erişilmiştir.
[36] JD. Nasio, Lacan’ın Kuramı Üzerine Beş Ders, çev. Özge Erşen, Murat Erşen, İmge Kitabevi Yayınları, İstanbul, 2007, s. 43-60
[37] www.ozgesoysal.com, Başlangıçta Zevk Vardı…, 16.10.2026 tarihinde erişilmiştir.
[38] Dall’Aglio, J. (2023). Jouissance and affective neuroscience: A critical neuropsychoanalytic integration. The Scandinavian Psychoanalytic Review, 46(1–2), 13–22.
[39] Lichtenstein, D. (2022). Book review essay: Through the looking-glass darkly, on “Jouissance: Sexuality, Suffering, and Satisfaction” by Darian Leader. European Journal of Psychoanalysis, 9(1).
[40] Solms, M. L. (2018). The neurobiological underpinnings of psychoanalytic theory and therapy. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 12, Article 294.
[41] Solms, M. (2021) Revision of Drive Theory. Journal of the American Psychoanalytic Association 69:1033-1091
[42] Panksepp, J. (1998). Affective neuroscience: The foundations of human and animal emotions. New York: Oxford University Press.
[43] Akt Bazan ve Detandt, 2013
[44] Akt. Johnson, B. (2008). Just What Lies “Beyond the Pleasure Principle”? Neuropsychoanalysis, 10(2), 201–212.
[45] Robinson, T. E., & Berridge, K. C. (1993). The neural basis of drug craving: An incentive-sensitization theory of addiction. Brain Research Reviews, 18(3), 247–291.
[46] Moccia, L., Mazza, M., Di Nicola, M. ve Janiri, L. (2018). The Experience of Pleasure: A Perspective Between Neuroscience and Psychoanalysis. Frontiers in Human Neuroscience, 12, 359.
[47] Dall’Aglio, J. (2021). Sex and prediction error, part 2: Jouissance and the free energy principle in neuropsychoanalysis. Journal of the American Psychoanalytic Association, 69(4), 715–741.
[48] Friston, K. (2010). The free-energy principle: A unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 127–138
[49] Atalay H, Nöropsikanaliz, Okuyan-Us Yay: İstanbul, 2024, s.401
[50] Solms, M. (2020). New project for a scientific psychology: General scheme. Neuropsychoanalysis, 22(1–2), 5–35
[51] Scherrer, F. (2010). La fugue ou les paradoxes de la jouissance. Réflexions à propos de «La jouissance au fil de l’enseignement de Lacan». Essaim, 25(2), 119–156.
[52] Bazan, A., & Detandt, S. (2013). On the physiology of jouissance: Interpreting the mesolimbic dopaminergic reward functions from a psychoanalytic perspective. Frontiers in Human Neuroscience, 7, Article 709.
[53] Bazan, A., & Detandt, S. (2015). Trauma and jouissance – A neuropsychoanalytic perspective. Journal of the Centre for Freudian Analysis and Research, 26, 99–127.
[54] Jacobson, E. (2019). Kendilik ve nesne dünyası (S. Yazgan, Çev.; 3. basım). İstanbul: Metis Yayınları, s.21–29.
[55] Rusbridger, R. (2013) Melanie Klein’da Duygulanımlar. Uluslararası Psikanaliz Yıllığı / Turkish Annual of The International Journal of Psychoanalysis 5:11-25
[56] Phillips, A, Flört üzerine, çev. Ö. Arıkan, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1997, s.57
[57] Loewald, H. W. (1971). Some Considerations on Repetition and Repetition Compulsion. International Journal of Psychoanalysis, 52, 59–66.
[58] Freud, S. (1998). Espriler ve bilinçdışı ile ilişkileri (E. Kapkın, Çev.; 3. basım). İstanbul: Payel Yayınevi, s. 256.
[59] Freud, S. (1914) Remembering, Repeating and Working-Through (Further Recommendations on the Technique of Psycho-Analysis II). The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud 12:145-156
[60] Freud, S. (1919) The ‘Uncanny’. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud 17:217-256
[61] Freud, S. (2011). Haz ilkesinin ötesinde–Ben ve id, çev. Ali Babaoğlu, Metis Yayınları:İstanbul, 3. baskı, 2011, s.35
[62] Freud, S. (1926) Inhibitions, Symptoms and Anxiety. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud 20:75-176
[63] Balcombe, J. (2009). Animal pleasure and its moral significance. Applied Animal Behaviour Science, 118(3–4), 208–216.
[64] Holowchak, M. A., & Lavin, M. (2015). Beyond the Death Drive: The Future of “Repetition” and “Compulsion to Repeat” in Psychopathology. Psychoanalytic Psychology, 32, 645–668.
[65] Aisenstein, M. (2020). Repetition and the compulsion to repeat, a French perspective. International Journal of Psychoanalysis, 101, 1203–1214.